Based Rollup là một mô hình rollup giao quyền sắp xếp giao dịch cho cơ chế sản xuất block của Layer 1, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một sequencer riêng do dự án vận hành. Nói cách khác, proposer của Layer 1 và các bên tham gia quy trình xây dựng block có thể quyết định thứ tự giao dịch rollup được đưa vào block Layer 1.
Điểm đáng chú ý của mô hình này là rollup có thể kế thừa một phần tính sống và khả năng chống kiểm duyệt từ Layer 1. Đổi lại, trải nghiệm xác nhận giao dịch, cách phân phối doanh thu sequencing và mức độ phức tạp của hạ tầng có thể khác đáng kể so với rollup dùng sequencer chuyên dụng.
Based Rollup là gì?
Based Rollup, còn được gọi là L1-sequenced rollup, là rollup sử dụng quy trình đề xuất block của Layer 1 để xác định thứ tự giao dịch. Việc sequencing được xem là “based” khi quyền tạo hoặc đưa block rollup vào chuỗi mở cho các proposer Layer 1 theo quy tắc của giao thức, thay vì thuộc độc quyền của một sequencer được chỉ định.
Để hiểu mô hình này, cần phân biệt ba chức năng:
- Sequencing: nhận, sắp xếp và đưa giao dịch vào một thứ tự cụ thể.
- Thực thi: tính toán trạng thái mới sau khi xử lý các giao dịch.
- Xác minh và quyết toán: kiểm tra bằng chứng hoặc xử lý tranh chấp, sau đó ghi nhận trạng thái rollup trên Layer 1.
Based Rollup chủ yếu thay đổi lớp sequencing. Nó không có nghĩa Layer 1 phải trực tiếp thực thi toàn bộ giao dịch của rollup. Rollup vẫn có thể thực thi ngoài chuỗi và dùng cơ chế bằng chứng tương ứng để xác minh kết quả.
Người đọc chưa quen với tầng nền có thể xem trước cách Layer 1 blockchain vận hành để hiểu vai trò của proposer, block và cơ chế đồng thuận.
Based Rollup hoạt động thế nào?

Một luồng hoạt động khái quát có thể diễn ra như sau:
- Người dùng tạo và ký giao dịch trên rollup.
- Giao dịch được gửi tới mempool, relay, builder hoặc một kênh tiếp nhận phù hợp với thiết kế của rollup.
- Các bên xây dựng block lựa chọn và sắp xếp giao dịch rollup.
- Proposer Layer 1 đưa dữ liệu hoặc cam kết liên quan đến block rollup vào block Layer 1.
- Các node của rollup đọc thứ tự đã được Layer 1 công bố, thực thi giao dịch và tính trạng thái mới.
- Kết quả được xác minh theo cơ chế của rollup, chẳng hạn bằng chứng gian lận hoặc bằng chứng hợp lệ.
Cách triển khai thực tế có thể phức tạp hơn. Trong một hệ thống có sự tách biệt giữa proposer và builder, proposer Layer 1 không nhất thiết tự xây dựng toàn bộ block. Builder, relay hoặc các tác nhân khác có thể tham gia lựa chọn giao dịch trước khi proposer chọn block. Vì vậy, “rollup dùng proposer Layer 1” nên được hiểu là sequencing đi qua quy trình sản xuất block của Layer 1, không phải mọi quyết định đều do một proposer đơn lẻ trực tiếp thực hiện.
Based sequencing cũng không quyết định rollup phải dùng loại bằng chứng nào. Cả optimistic rollup lẫn ZK rollup đều có thể nghiên cứu hoặc áp dụng sequencing dựa trên Layer 1 nếu kiến trúc cho phép. Sự khác biệt giữa hai hệ bằng chứng được trình bày rõ hơn trong bài so sánh Optimistic Rollup và ZK Rollup.
Sequencing không đồng nghĩa với data availability
Thứ tự giao dịch và khả năng truy cập dữ liệu là hai vấn đề liên quan nhưng không đồng nhất. Một rollup vẫn cần bảo đảm dữ liệu cần thiết được công bố để người dùng và node có thể tái dựng trạng thái hoặc kiểm tra bằng chứng.
Do đó, việc dùng based sequencing không tự động giải quyết mọi vấn đề về dữ liệu. Thiết kế còn phụ thuộc vào nơi dữ liệu được đăng tải, cách xác minh tính sẵn có và phương án xử lý khi dữ liệu bị giữ lại. Đây là phần nên được đánh giá riêng khi tìm hiểu Data Availability của rollup.
Sequencing của Based Rollup khác gì sequencer riêng?
Nhiều rollup hiện sử dụng sequencer chuyên dụng để tiếp nhận giao dịch, quyết định thứ tự và cung cấp xác nhận sơ bộ. Sequencer có thể do một đơn vị vận hành hoặc được phân tán giữa nhiều bên, tùy kiến trúc.
| Tiêu chí | Based Rollup | Rollup có sequencer riêng |
|---|---|---|
| Quyền sắp xếp giao dịch | Đi qua cơ chế sản xuất block của Layer 1 | Do sequencer hoặc mạng sequencer của rollup quản lý |
| Phụ thuộc vận hành | Phụ thuộc vào tính sống và chuỗi cung ứng block của Layer 1 | Phụ thuộc vào hạ tầng sequencer của rollup |
| Xác nhận sơ bộ | Có thể phải chờ block Layer 1 nếu không có cơ chế bổ sung | Thường có thể cung cấp xác nhận mềm nhanh hơn |
| Chống kiểm duyệt | Có thể kế thừa đặc tính của Layer 1, nhưng vẫn chịu rủi ro từ proposer, builder và hạ tầng chuyển tiếp | Phụ thuộc mức độ tập trung, cơ chế dự phòng và khả năng buộc đưa giao dịch vào chuỗi |
| Giá trị từ sequencing | Có xu hướng được chia sẻ hoặc chuyển về các tác nhân trong quy trình tạo block Layer 1 | Rollup hoặc đơn vị vận hành sequencer có thể giữ phần lớn hơn |
| Khả năng tùy chỉnh | Bị ràng buộc nhiều hơn bởi nhịp block và quy tắc Layer 1 | Có thể tối ưu theo nhu cầu riêng của rollup |
Sequencer riêng không mặc định là tập trung. Một rollup có thể dùng mạng sequencer phi tập trung, cơ chế luân phiên hoặc đấu giá quyền sequencing. Tương tự, Based Rollup không mặc định loại bỏ hoàn toàn các điểm tập trung, bởi builder, relay, RPC và giao diện gửi giao dịch vẫn có thể ảnh hưởng tới khả năng tiếp cận hệ thống.
Để đánh giá đúng hai mô hình, cần hiểu vai trò và rủi ro của sequencer Layer 2, thay vì chỉ xem sequencer như một máy chủ sắp xếp giao dịch.
Những lợi ích chính của Based Rollup

Kế thừa tính sống từ Layer 1
Nếu thiết kế cho phép các proposer Layer 1 đưa block rollup vào chuỗi mà không cần sự cho phép của một nhà vận hành riêng, rollup giảm phụ thuộc vào tình trạng hoạt động của một sequencer độc quyền. Khi một tác nhân ngừng hoạt động, các tác nhân khác trong quy trình sản xuất block Layer 1 vẫn có thể tiếp tục sequencing.
Lợi ích này phụ thuộc vào triển khai cụ thể. Nếu người dùng vẫn phải đi qua một cổng RPC, relay hoặc builder duy nhất, hệ thống có thể còn điểm lỗi ngoài giao thức dù phần sequencing trên lý thuyết là không cần cấp phép.
Giảm quyền kiểm soát của một sequencer riêng
Sequencer tập trung có thể trì hoãn, từ chối hoặc ưu tiên một số giao dịch. Based sequencing mở quyền đưa giao dịch rollup vào block cho tập hợp tác nhân gắn với Layer 1, qua đó giảm quyền kiểm soát của một nhà vận hành duy nhất.
Tuy nhiên, chống kiểm duyệt không có nghĩa mọi giao dịch luôn được đưa vào block ngay lập tức. Giao dịch vẫn có thể bị trì hoãn do phí thấp, tắc nghẽn, chính sách của builder hoặc hành vi phối hợp giữa các tác nhân sản xuất block.
Đơn giản hóa một phần hạ tầng sequencing
Dự án không nhất thiết phải tự xây dựng và bảo vệ một mạng sequencer riêng ngay từ đầu. Việc tận dụng hạ tầng Layer 1 có thể giảm một số thành phần đồng thuận hoặc điều phối riêng của rollup.
Mặt khác, tích hợp với cơ chế tạo block Layer 1, xử lý tái tổ chức chuỗi và thiết kế xác nhận trước vẫn là những bài toán kỹ thuật đáng kể. “Đơn giản hơn” ở lớp sequencer không đồng nghĩa toàn bộ hệ thống trở nên đơn giản.
Tăng khả năng kết hợp với Layer 1
Khi giao dịch rollup được sequencing đồng bộ với block Layer 1, một số thiết kế có thể tận dụng khả năng kết hợp giữa ứng dụng Layer 1 và rollup. Điều này có tiềm năng hỗ trợ các giao dịch phụ thuộc lẫn nhau hoặc hoạt động tài chính cần điều phối theo cùng một block.
Khả năng kết hợp thực tế còn phụ thuộc vào môi trường thực thi, hợp đồng cầu nối và cách rollup xác nhận trạng thái. Based sequencing tự nó không bảo đảm khả năng tương tác nguyên tử giữa mọi ứng dụng.
Rủi ro và đánh đổi của Based Rollup
Độ trễ có thể gắn với nhịp block Layer 1
Nếu người dùng phải chờ giao dịch xuất hiện trong block Layer 1 mới có tín hiệu sequencing đáng tin cậy, thời gian phản hồi có thể dài hơn trải nghiệm mà một sequencer riêng cung cấp. Sequencer chuyên dụng thường có thể phát hành xác nhận mềm trước khi dữ liệu được đăng lên Layer 1.
Based Rollup có thể bổ sung cơ chế preconfirmation, trong đó một tác nhân cam kết trước rằng giao dịch sẽ được đưa vào block. Dù vậy, cam kết trước lại tạo thêm yêu cầu về trách nhiệm, điều kiện phạt, quản lý khóa và cách xử lý khi người cam kết không trở thành proposer hoặc không thực hiện đúng cam kết.
Vì thế, không nên kết luận Based Rollup luôn chậm hơn. Độ trễ phụ thuộc vào cơ chế xác nhận trước, thiết kế mạng và tiêu chuẩn mà người dùng coi là “đã xác nhận”.
Phụ thuộc vào rủi ro của Layer 1
Based Rollup kế thừa nhiều đặc tính tích cực của Layer 1 nhưng cũng tiếp nhận các giới hạn của tầng này. Tắc nghẽn, phí tăng, tái tổ chức chuỗi hoặc gián đoạn sản xuất block có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sequencing của rollup.
Nếu Layer 1 gặp vấn đề về tính sống, Based Rollup khó tiếp tục hoạt động độc lập như một hệ thống có sequencer riêng. Đây là sự đánh đổi giữa việc dùng chung bảo mật và duy trì quyền tự chủ vận hành.
Kiểm duyệt có thể chuyển sang chuỗi cung ứng block
Loại bỏ sequencer riêng không xóa bỏ mọi khả năng kiểm duyệt. Quyền lực có thể chuyển sang proposer, builder, relay, RPC hoặc các bên kiểm soát luồng giao dịch. Nếu thị trường xây dựng block tập trung vào một số tác nhân, giao dịch rollup vẫn có nguy cơ bị trì hoãn.
Khi đánh giá khả năng chống kiểm duyệt, cần xem xét:
- Người dùng có thể gửi giao dịch qua nhiều kênh hay không.
- Có cơ chế đưa giao dịch trực tiếp hoặc bắt buộc đưa giao dịch vào chuỗi hay không.
- Bao nhiêu tác nhân thực tế có thể xây dựng và đề xuất block rollup.
- Hệ thống xử lý thế nào khi builder hoặc proposer bỏ qua giao dịch.
- Việc tắc nghẽn Layer 1 ảnh hưởng ra sao đến người dùng rollup.
Giá trị sequencing có thể chảy về Layer 1
Sequencing tạo ra giá trị từ phí ưu tiên, quyền sắp xếp giao dịch và một số hình thức MEV. Với sequencer riêng, dự án rollup có thể giữ, phân phối hoặc sử dụng nguồn thu này để tài trợ vận hành và khuyến khích hệ sinh thái.
Trong Based Rollup, một phần giá trị có thể được proposer, builder hoặc các tác nhân khác của Layer 1 thu nhận. Điều này có thể tăng động lực kinh tế để bảo vệ Layer 1 nhưng làm giảm phần doanh thu trực tiếp của rollup.
Mức độ thất thoát hay giữ lại giá trị không giống nhau ở mọi thiết kế. Rollup vẫn có thể thu phí thực thi, thiết kế đấu giá, chia sẻ doanh thu hoặc áp dụng cơ chế khác. Do đó, cần xem mô hình phí và luồng giá trị cụ thể thay vì mặc định toàn bộ MEV đều thuộc Layer 1.
Tái tổ chức chuỗi ảnh hưởng đến thứ tự giao dịch
Khi thứ tự giao dịch rollup phụ thuộc vào Layer 1, một đợt tái tổ chức chuỗi có thể làm thay đổi block được xem là hợp lệ và thứ tự giao dịch tương ứng. Ví, ứng dụng và cầu nối cần phân biệt giữa xác nhận sơ bộ, giao dịch đã vào block và trạng thái đạt mức quyết toán mong muốn.
Rủi ro này đặc biệt quan trọng với giao dịch tài chính có giá trị lớn hoặc ứng dụng nhạy cảm với thứ tự. Người dùng không nên coi xác nhận trước là tương đương với tính cuối cùng của Layer 1.
Thiết kế khuyến khích phức tạp
Proposer Layer 1 cần có động lực để đưa dữ liệu rollup vào block. Nếu phần thưởng không bù được chi phí hoặc cơ hội kinh tế khác, họ có thể ưu tiên nội dung có lợi hơn. Giao thức phải cân bằng phí người dùng, chi phí đăng dữ liệu, phần thưởng cho bên tạo block và nguồn thu của rollup.
Đây cũng là một ví dụ về sự phân tách chức năng trong kiến trúc modular blockchain: mỗi lớp có thể đảm nhiệm một vai trò riêng, nhưng việc phối hợp và phân bổ giá trị giữa các lớp trở nên phức tạp hơn.
Khi nào Based Rollup phù hợp?

Based Rollup có thể phù hợp khi dự án ưu tiên:
- Giảm phụ thuộc vào một sequencer độc quyền.
- Kế thừa tính sống và mức độ phân quyền của Layer 1.
- Mở quyền sequencing cho các tác nhân tham gia sản xuất block Layer 1.
- Tăng khả năng phối hợp giữa rollup và tầng nền.
- Chấp nhận chia sẻ một phần giá trị sequencing để đổi lấy bảo đảm từ Layer 1.
Ngược lại, sequencer riêng có thể phù hợp hơn khi ứng dụng cần phản hồi rất nhanh, kiểm soát chặt chính sách sắp xếp giao dịch hoặc muốn giữ nhiều doanh thu sequencing trong hệ sinh thái rollup. Điều này chỉ hợp lý nếu dự án có phương án xử lý downtime, kiểm duyệt, khóa quản trị và lộ trình phân quyền đáng tin cậy.
Khi phân tích một dự án tự nhận là Based Rollup, nhà đầu tư và người dùng nên kiểm tra các câu hỏi sau:
- Ai thực tế có thể tạo và đưa block rollup vào Layer 1?
- Người dùng gửi giao dịch qua những kênh nào?
- Có thành phần tập trung nào ngoài giao thức hay không?
- Xác nhận trước được bảo đảm bằng cơ chế nào?
- Rollup xử lý tái tổ chức Layer 1 ra sao?
- Dữ liệu giao dịch được đăng ở đâu và ai có thể kiểm tra?
- Phí, MEV và doanh thu sequencing được phân phối cho bên nào?
- Dự án có cơ chế dự phòng nếu Layer 1 tắc nghẽn hoặc ngừng tạo block không?
Kết luận
Based Rollup tận dụng cơ chế đề xuất block của Layer 1 để sắp xếp giao dịch, qua đó giảm sự phụ thuộc vào sequencer riêng và có thể kế thừa tính sống, khả năng chống kiểm duyệt của tầng nền. Mô hình này không loại bỏ hoàn toàn kiểm duyệt, độ trễ hay điểm tập trung; các rủi ro có thể chuyển sang proposer, builder, relay và hạ tầng gửi giao dịch.
So với rollup dùng sequencer riêng, Based Rollup thường đánh đổi quyền kiểm soát và một phần giá trị sequencing để nhận bảo đảm mạnh hơn từ Layer 1. Sequencer chuyên dụng có lợi thế về tốc độ phản hồi và khả năng tùy chỉnh, nhưng phải giải quyết bài toán tập trung, gián đoạn và lạm dụng quyền sắp xếp giao dịch.
Không có mô hình nào luôn tốt hơn. Đánh giá hợp lý cần dựa trên mục tiêu của rollup, yêu cầu độ trễ, thiết kế chống kiểm duyệt, nơi lưu trữ dữ liệu và cách phân phối giá trị giữa Layer 1, rollup cùng người dùng.
